Bài toán có lời văn: Phương pháp giải và 15 bài tập mẫu có đáp án

Bài toán có lời văn là một dạng toán vô cùng quan trọng ở bậc Tiểu học, bắt đầu được rèn luyện bài bản từ lớp 2. Khác với các bài toán tính toán đơn thuần, bài toán có lời văn kể một tình huống thực tế bằng ngôn ngữ đời thường. Nhiệm vụ của các em là đọc hiểu câu chuyện, tìm ra các dữ kiện số liệu đã cho, xác định đúng điều câu hỏi yêu cầu, từ đó lựa chọn phép tính phù hợp và trình bày lời giải rõ ràng.

1. Mẫu trình bày chuẩn mực bài toán có lời văn

Một bài giải toán có lời văn lớp 2 hoàn chỉnh luôn gồm $3$ phần:

Ghi nhớ

Cấu trúc bài giải chuẩn:

1. Lời giải: Câu văn trả lời trực tiếp cho câu hỏi của bài toán (bắt đầu bằng tên đại lượng cần tìm hoặc chữ "Số...").
2. Phép tính: Ghi phép tính số học, kết quả tính và tên đơn vị đặt trong dấu ngoặc đơn (...).
3. Đáp số: Ghi kết quả cùng tên đơn vị đầy đủ (không cần ngoặc đơn).

2. Phân loại 6 dạng toán có lời văn thường gặp ở Lớp 2

Dạng 1: Tìm tất cả (Bài toán về phép cộng gộp)

• Tình huống: Gộp hai hay nhiều nhóm lại với nhau, hoặc được thêm vào, mua thêm, bay đến thêm...
• Quy tắc: Lấy số lượng thứ nhất cộng với số lượng thứ hai.
• Ví dụ: Vườn nhà An có $14$ cây xoài và $15$ cây ổi. Trong vườn có tất cả số cây là:$$14 + 15 = 29\text{ (cây)}$$

Dạng 2: Bớt đi, tìm phần còn lại (Bài toán về phép trừ)

• Tình huống: Bán đi, cho đi, ăn mất, rơi mất, bay đi, bớt đi...
• Quy tắc: Lấy số lượng ban đầu trừ đi số lượng đã bớt.
• Ví dụ: Mẹ mua $12$ cái bánh, cả nhà ăn hết $5$ cái. Mẹ còn lại số cái bánh là:$$12 - 5 = 7\text{ (cái bánh)}$$

Dạng 3: Tìm số lượng ban đầu

• Tình huống: Biết số lượng đã cho đi (hoặc bớt đi) và số lượng còn lại, hỏi lúc đầu có bao nhiêu.
• Quy tắc: Lấy số lượng còn lại cộng với số lượng đã bớt.
• Ví dụ: Anh cho em $5$ quả cam thì anh còn lại $14$ quả cam. Lúc đầu anh có số quả cam là:$$14 + 5 = 19\text{ (quả)}$$

Dạng 4: Bài toán về nhiều hơn

• Tình huống: Đại lượng thứ hai nhiều hơn đại lượng thứ nhất một số đơn vị.
• Quy tắc: Muốn tìm số lớn, ta lấy số bé cộng với phần nhiều hơn:$$\mathbf{\text{Số lớn} = \text{Số bé} + \text{Phần nhiều hơn}}$$
• Ví dụ: Lan có $16$ bông hoa. Mai có nhiều hơn Lan $5$ bông hoa. Mai có số bông hoa là:$$16 + 5 = 21\text{ (bông hoa)}$$

Dạng 5: Bài toán về ít hơn

• Tình huống: Đại lượng thứ hai ít hơn đại lượng thứ nhất một số đơn vị.
• Quy tắc: Muốn tìm số bé, ta lấy số lớn trừ đi phần ít hơn:$$\mathbf{\text{Số bé} = \text{Số lớn} - \text{Phần ít hơn}}$$
• Ví dụ: Lớp 2A có $22$ bạn nữ. Số bạn nam ít hơn số bạn nữ $4$ bạn. Lớp 2A có số bạn nam là:$$22 - 4 = 18\text{ (bạn)}$$

Dạng 6: Các nhóm có số lượng bằng nhau (Phép nhân & phép chia)

• Tình huống: Một đại lượng được lặp lại nhiều lần với số lượng mỗi nhóm bằng nhau.
• Quy tắc:
  • Muốn tìm tổng số lượng: Lấy số lượng ở một nhóm nhân với số nhóm.
  • Muốn tìm số lượng mỗi nhóm: Lấy tổng số lượng chia cho số nhóm.
• Ví dụ: Có $4$ giỏ cam, mỗi giỏ đựng $5$ quả cam. Có tất cả số quả cam là:$$5 \times 4 = 20\text{ (quả cam)}$$

Lưu ý / Cảnh báo

Lưu ý tránh bẫy từ khóa: Các từ ngữ như "thêm", "còn lại", "nhiều hơn", "ít hơn" giúp gợi ý ý nghĩa tình huống nhưng không được máy móc chọn phép tính. Ví dụ: Đoạn dây thứ nhất dài 46 dm và dài hơn đoạn dây thứ hai 18 dm. Hỏi đoạn dây thứ hai dài bao nhiêu? Mặc dù thấy chữ "dài hơn" nhưng đoạn thứ hai ngắn hơn, nên phải làm phép tính TRỪ ($46 - 18 = 28\text{ dm}$).

3. Tuyển tập 15 bài tập mẫu có lời giải chi tiết

Bài 1: Đàn bò thứ nhất có $46$ con, đàn bò thứ hai có $38$ con. Hỏi hai đàn bò có tất cả bao nhiêu con?

Bài giải: Cả hai đàn bò có tất cả số con là:

Đáp số: $84\text{ con bò}$.

Bài 2: Hồng có $32$ que tính, Lan cho Hồng thêm $18$ que tính nữa. Hỏi bây giờ Hồng có tất cả bao nhiêu que tính?

Bài giải: Hồng có tất cả số que tính là:

Đáp số: $50\text{ que tính}$.

Bài 3: Hùng có $56$ viên bi, Hùng cho Dũng $19$ viên bi. Hỏi Hùng còn lại bao nhiêu viên bi?

Bài giải: Hùng còn lại số viên bi là:

Đáp số: $37\text{ viên bi}$.

Bài 4: Hai lớp 2A và 2B cùng tham gia phong trào kế hoạch nhỏ trồng được tất cả $74$ cây. Biết lớp 2A trồng được $36$ cây. Hỏi lớp 2B trồng được bao nhiêu cây?

Bài giải: Lớp 2B trồng được số cây là:

Đáp số: $38\text{ cây}$.

Bài 5: Ngày thứ nhất cửa hàng bán được $24$ cái ca nước. Ngày thứ hai cửa hàng bán được nhiều hơn ngày thứ nhất $18$ cái ca. Hỏi ngày thứ hai cửa hàng bán được bao nhiêu cái ca nước?

Bài giải: Ngày thứ hai cửa hàng bán được số cái ca nước là:

Đáp số: $42\text{ cái ca nước}$.

Bài 6: Đoạn dây thứ nhất dài $46\text{ dm}$ và dài hơn đoạn dây thứ hai $18\text{ dm}$. Hỏi đoạn dây thứ hai dài bao nhiêu đề-xi-mét?

Bài giải: Đoạn dây thứ hai dài là:

Đáp số: $28\text{ dm}$.

Bài 7: An có nhiều hơn Bình $16$ viên bi. An mua thêm $6$ viên bi nữa, Bình không mua thêm viên nào. Hỏi lúc này An có nhiều hơn Bình bao nhiêu viên bi?

Bài giải: Vì ban đầu An đã nhiều hơn Bình $16$ viên bi, khi An mua thêm $6$ viên bi nữa mà số bi của Bình giữ nguyên thì khoảng chênh lệch giữa hai bạn tăng thêm đúng $6$ viên bi. Lúc này An có nhiều hơn Bình số viên bi là:

Đáp số: $22\text{ viên bi}$.

Bài 8: Bao gạo thứ nhất nặng $54\text{ kg}$ và nhẹ hơn bao gạo thứ hai $16\text{ kg}$. Hỏi bao gạo thứ hai nặng bao nhiêu ki-lô-gam?

Bài giải: Bao thứ nhất nhẹ hơn bao thứ hai nghĩa là bao thứ hai nặng hơn bao thứ nhất $16\text{ kg}$. Bao gạo thứ hai nặng là:

Đáp số: $70\text{ kg}$.

Bài 9: Một đàn vịt có $100$ con ở dưới ao và $100$ con đang ở trên bờ. Có $10$ con vịt từ dưới ao nhảy lên bờ. Hỏi sau đó:

• a) Dưới ao còn bao nhiêu con vịt?
• b) Trên bờ có bao nhiêu con vịt?
• c) Số vịt trên bờ nhiều hơn số vịt dưới ao bao nhiêu con?
• d) Cả trên bờ và dưới ao có tất cả bao nhiêu con vịt?

Bài giải:

• a) Dưới ao còn lại số con vịt là:$$100 - 10 = 90\text{ (con)}$$
• b) Trên bờ có số con vịt là:$$100 + 10 = 110\text{ (con)}$$
• c) Trên bờ nhiều hơn dưới ao số con vịt là:$$110 - 90 = 20\text{ (con)}$$
• d) Cả trên bờ và dưới ao có tất cả số con vịt là:$$90 + 110 = 200\text{ (con)}$$Đáp số: a) $90\text{ con}$; b) $110\text{ con}$; c) $20\text{ con}$; d) $200\text{ con}$.

Bài 10: Con ngỗng nặng $11\text{ kg}$ và nặng hơn con vịt $8\text{ kg}$. Con gà nhẹ hơn con vịt $2\text{ kg}$. Hỏi con ngỗng nặng hơn con gà bao nhiêu ki-lô-gam?

Bài giải: Con vịt nặng số ki-lô-gam là:

Con gà nặng số ki-lô-gam là:

Con ngỗng nặng hơn con gà số ki-lô-gam là:

Đáp số: $10\text{ kg}$.

Bài 11: Bao ngô thứ nhất nặng $50\text{ kg}$ và nhẹ hơn bao ngô thứ hai $16\text{ kg}$. Hỏi bao ngô thứ hai nặng bao nhiêu ki-lô-gam?

Bài giải: Bao ngô thứ hai nặng số ki-lô-gam là:

Đáp số: $66\text{ kg}$.

Bài 12: An có nhiều hơn Bình $12$ viên bi. An mua thêm $6$ viên bi nữa, còn Bình không mua thêm. Hỏi lúc này An nhiều hơn Bình bao nhiêu viên bi?

Bài giải: Lúc này An có nhiều hơn Bình số viên bi là:

Đáp số: $18\text{ viên bi}$.

Bài 13: Hai lớp 2C và 2D trồng được tất cả $70$ cây hoa. Biết lớp 2C trồng được $36$ cây. Hỏi lớp 2D trồng được bao nhiêu cây hoa?

Bài giải: Lớp 2D trồng được số cây hoa là:

Đáp số: $34\text{ cây hoa}$.

Bài 14: Ngày thứ nhất, cửa hàng sách bán được $23$ quyển truyện tranh. Ngày thứ hai bán được nhiều hơn ngày thứ nhất $18$ quyển. Hỏi ngày thứ hai cửa hàng bán được bao nhiêu quyển truyện tranh?

Bài giải: Ngày thứ hai cửa hàng bán được số quyển truyện là:

Đáp số: $41\text{ quyển truyện tranh}$.

Bài 15: Có $3$ bạn nhỏ cùng đi nhà sách. Mỗi bạn đều mua $2$ viên bi đỏ và $3$ viên bi vàng. Hỏi cả $3$ bạn đã mua tất cả bao nhiêu viên bi?

Bài giải: Mỗi bạn mua tất cả số viên bi là:

Cả $3$ bạn mua tất cả số viên bi là:

Đáp số: $15\text{ viên bi}$.

4. Trắc nghiệm luyện phản xạ phân tích đề (5 câu)